ΦΩΤΟ: UNSPLASH [Πηγή: www.doctv.gr]
Μετά την παγκόσμια οικονομική κρίση του 2007-2008, παρατηρείται διεθνώς μια ραγδαία αύξηση της ζήτησης γης από δημόσιους και ιδιωτικούς επενδυτές. Οι αγορές και οι παραχωρήσεις τεράστιων εκτάσεων, άλλοτε για παραγωγή τροφίμων και άλλοτε για βιοκαύσιμα ή επενδύσεις ενέργειας, έγιναν η νέα «μόδα» του παγκόσμιου κεφαλαίου. Το φαινόμενο αυτό έγινε γνωστό ως «Παγκόσμια Αρπαγή Γης» (Global Land Grab).
Στενά συνδεδεμένη με την αρπαγή γης είναι και η «Αρπαγή Νερού», αφού κάθε παραγωγή τροφής ή ενέργειας εξαρτάται απόλυτα από την πρόσβαση σε υδάτινους πόρους. Στην πραγματικότητα, το νερό έχει ήδη μετατραπεί σε στρατηγικό εμπορεύσιμο αγαθό, καθώς οι μεγάλες επενδύσεις απαιτούν διαρκή και ασφαλή παροχή τεράστιων ποσοτήτων.
Η παγκόσμια εικόνα: Συγκέντρωση και ανισότητες
Σύμφωνα με το δίκτυο ARC2020, το 1% των εκμεταλλεύσεων ελέγχει σήμερα το 70% της γεωργικής γης παγκοσμίως. Το υπόλοιπο 80% έχει πρόσβαση μόλις στο 12%. Στην Ευρώπη, το 3% των αγροτικών εκμεταλλεύσεων συγκεντρώνει πάνω από το μισό της γεωργικής γης, ενώ το 75% περιορίζεται σε μόλις 11%.
Αυτή η ανισότητα δεν περιορίζεται στις λιγότερο ανεπτυγμένες περιοχές του κόσμου· εμφανίζεται πλέον και στις πιο αναπτυγμένες, καθιστώντας την «αρπαγή γης» μόνιμη και γενικευμένη τάση.
Η ελληνική πραγματικότητα: Μικρός κλήρος, μεγάλες απειλές
Στην Ελλάδα, όπου ο γεωργικός κλήρος είναι ήδη πολύ μικρός και κατακερματισμένος, το φαινόμενο έχει πάρει ανησυχητικές διαστάσεις. Η παραγωγική γεωργική γη χάνεται σταδιακά, κυρίως εξαιτίας της επέκτασης Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) – κυρίως φωτοβολταϊκών – σε εύφορες εκτάσεις. Αντί τα φωτοβολταϊκά να τοποθετούνται σε μη παραγωγικές περιοχές, εγκαθίστανται σε γόνιμα εδάφη, θέτοντας σε κίνδυνο την επισιτιστική ασφάλεια της χώρας. Το αποτέλεσμα είναι η αποδυνάμωση του πρωτογενούς τομέα και η συρρίκνωση της εγχώριας παραγωγής.
Το φαινόμενο της αρπαγής γης στην Ελλάδα παρατηρείται έντονα και στην περίπτωση μεγάλων τουριστικών επενδύσεων που υλοποιούνται μέσω του ειδικού πλαισίου στρατηγικών επενδύσεων, καθώς και κατά την εκποίηση δημόσιων εκτάσεων μέσω του Υπερταμείου και του ΤΑΙΠΕΔ. Στην περίπτωση δε των 14 νησίδων του ΝΑ Αιγαίου που υπερασπιζόμαστε από την εγκατάσταση αιολικών σταθμών, κάτοικοι κινδυνεύουν να εκδιωχθούν από τη γη τους εξαιτίας αυτών των έργων. Σύντομα αναμένεται να δούμε παρόμοια φαινόμενα και για την υλοποίηση εξορυκτικών δραστηριοτήτων. Όσον αφορά το νερό, το θέμα γίνεται όλο και πιο σοβαρό στη χώρα μας. Ιδιωτικές εταιρείες κατασκευάζουν ένα φράγμα μετά το άλλο στα ποτάμια της χώρας και έργα αντλησιοταμίευσης στις λίμνες. Παράλληλα, στα νησιά προχωρούν υβριδικά έργα με ανεμογεννήτριες που επίσης χρησιμοποιούν δημόσιους ταμιευτήρες νερού (π.χ. Λέσβος, Κρήτη). Οι εταιρείες αυτές αποκτούν αυτόματα και δωρεάν το δικαίωμα χρήσης μεγάλων ποσοτήτων νερού, στερώντας το από άλλες χρήσεις – ιδιαίτερα τη γεωργία. Παράλληλα η κυβέρνηση προσπαθεί διακαώς να επαναφέρει και το ζήτημα της ιδιωτικοποίησης των δημοσίων εταιρειών ύδρευσης και των δικτύων τους.
Επιπτώσεις στην κοινωνία και την ύπαιθρο
Η «αρπαγή γης και νερού» δεν είναι μόνο ζήτημα παραγωγής. Είναι και ζήτημα κοινωνικό:
– Εντείνει την εγκατάλειψη της υπαίθρου από τους αγρότες και συγκεντρώνει την παραγωγή σε λίγες μεγάλες βιομηχανικές εκμεταλλεύσεις.
– Δίνει τη δυνατότητα ελέγχου της διατροφικής επάρκειας και των διατροφικών προϊόντων από λίγες εταιρείες, οι οποίες αποκτούν δυσανάλογα μεγάλη πολιτική δύναμη
– Υπονομεύει το μοντέλο της πολυκαλλιέργειας μικρού κλήρου, που αποτελεί συγκριτικό πλεονέκτημα της χώρας.
– Μελλοντικά ενδέχεται να αποτελέσει όχημα για την ανεξέλεγκτη καλλιέργεια γενετικά τροποποιημένων οργανισμών
– Η ανεξέλεγκτη τοποθέτηση ΑΠΕ και ιδιαίτερα φωτοβολταϊκών και αιολικών έχει σοβαρές επιπτώσεις στο μικροκλίμα, καθώς αυξάνει τοπικά την θερμοκρασία και μειώνει τη δροσιά που προσλαμβάνει το έδαφος. Αυτό επηρεάζει και την γειτονική γεωργική δραστηριότητα και την ποιότητα ζωής των κατοίκων γενικότερα.
Έτσι, σταδιακά, το αγροτικό τοπίο μετασχηματίζεται από ζωντανές κοινότητες σε εξαρτημένα παραγωγικά κέντρα που υπηρετούν τα συμφέροντα μεγάλων εταιρειών.
Για να αντιμετωπιστεί το φαινόμενο, χρειάζονται άμεσα:
– Σαφή χωροθέτηση των ΑΠΕ με αυστηρά κριτήρια προστασίας της γεωργικής γης. Έμφαση σε ήπιες ΑΠΕ που δεν απαιτούν την καταπάτηση δημόσιων ή ιδιωτικών γαιών και δασών, αλλά μπορούν να τοποθετηθούν και σε τεχνητές επιφάνειες
– Αναθεώρηση του νομικού πλαισίου και κατάργηση νόμων που αφήνουν απροστάτευτη τη γη. Ενεργή εφαρμογή του Ν. 2945/2001 για την οριοθέτηση και προστασία της γεωργικής γης
– Αποφασιστική αντιμετώπιση παράνομων καταπατήσεων γης – δεν είναι δυνατόν μια εταιρεία ΑΠΕ να κατοχυρώνει εκτάσεις απλώς με μια αυτόματη αίτηση, όπως συμβαίνει τώρα, και μετά να εκβιάζει
– Συμμετοχή της κοινωνίας στη χάραξη πολιτικής για το έδαφος, το νερό και την ενέργεια. Κανένα έργο ΑΠΕ να μην προχωρά χωρίς τη σύμφωνη γνώμη των τοπικών κοινωνιών
– Απόλυτη προστασία της γεωργικής και δημόσιας γης που έχει πληγεί πρόσφατα από πυρκαγιά με ειδικά δημοσιονομικά και νομικά μέτρα
– Καμία σκέψη για την ιδιωτικοποίηση του νερού και των δημοσίων εταιρειών ύδρευσης και των δικτύων τους
Συμπέρασμα
Η «αρπαγή γης και νερού» αποτελεί έναν από τους πιο ύπουλους κινδύνους της εποχής μας. Δεν απειλεί μόνο το περιβάλλον και τη γεωργία· απειλεί την ίδια την κοινωνική ισορροπία.
Στην Ελλάδα, η υπεράσπιση της παραγωγικής γης και του νερού από ανεξέλεγκτες επενδύσεις στις ΑΠΕ και τον τουρισμό δεν είναι απλώς θέμα αγροτικής πολιτικής – είναι ζήτημα επισιτιστικής ασφάλειας και δημοκρατίας.
