Υπάρχουν βιβλία που γράφονται για να αφηγηθούν μια ιστορία. Υπάρχουν άλλα που γράφονται για να υποστηρίξουν μια θέση. Και υπάρχουν εκείνα που μοιάζουν περισσότερο με ένα σκάφος: σε παίρνουν μαζί τους και σε “υποχρεώνουν” να διασχίσεις θάλασσες που νόμιζες πως γνωρίζεις.
Το βιβλίο Μεσογείου Παράπλους του Μιχάλη Λουκοβίκα ανήκει στην τρίτη κατηγορία είναι ένα ταξίδι στον χώρο και στον χρόνο, με αφετηρία τη Μεσόγειο και προορισμό τον ίδιο τον άνθρωπο.
Το σκάφος ξεκινά από τη Θεσσαλονίκη…
Ο συγγραφέας και ο εκδοτικός οίκος “24 Γράμματα” μας καλούν σε αυτό το ταξίδι το Σάββατο 3 Οκτωβρίου στις 19:00 (ώρα προσέλευσης 18:30) στη “Ζώγια”, Αλεξάνδρου Σβώλου 54.
Για το βιβλίο θα μιλήσουν οι Γιώργος Καλλιεντζίδης και Χρήστος Μανδατζής, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει η Ηλιάνα Σκουλή.
Η βραδιά θα ολοκληρωθεί με ένα ιδιαίτερο μουσικό μέρος χάρη στην άλλη ιδιότητα του, Μιχάλη Λουκοβίκα, αυτή του μουσικού, αποδίδοντας κάποια κομμάτια από “Το χρυσάφι τ’ ουρανού”, όπου μελοποίησε Άρη Αλεξάνδρου. Συμπράττουν ο Ανδρέας Καρακότας, φωνή, και ο Θανάσης Μπιλιλής, πιάνο.
Ο Μεσογείου Παράπλους δεν είναι εύκολο να χωρέσει σε μία βιβλιογραφική ετικέτα. Δεν είναι ακριβώς ιστορία, ούτε μουσικολογία, ούτε αρχαιολογία, ούτε ταξιδιωτική αφήγηση. Είναι ένα παράξενο, φιλόδοξο και βαθιά προσωπικό μείγμα όλων αυτών — με τη μουσική να λειτουργεί ως πυξίδα και τη Μεσόγειο ως αφετηρία, αλλά και ως αφορμή για ένα ταξίδι πολύ μεγαλύτερο από τα γεωγραφικά της όρια.
Το ταξίδι ξεκίνησε από την εφημερίδα Θεσσαλονίκη (1994 – 95) και κατόπιν μεταπήδησε στο ραδιόφωνο. Από το 1998 έως το 2010, η ομώνυμη εκπομπή στον 9,58 fm της ΕΡΤ3 περιπλανήθηκε στις μουσικές, στις ιστορίες και στους πολιτισμούς της Μεσογείου — και πολύ πέρα από αυτήν. Τώρα εκείνες οι ραδιοφωνικές περιηγήσεις μεταμορφώνονται σε ένα βιβλίο που επιχειρεί να κάνει κάτι περισσότερο από το να καταγράψει πληροφορίες: να αναζητήσει τις κρυφές διαδρομές που συνδέουν τους ανθρώπους.
Η Μεσόγειος ως χώρος συνάντησης
Γιατί η Μεσόγειος δεν υπήρξε ποτέ απλώς μια θάλασσα που χωρίζει.
Υπήρξε δρόμος…
Από την Κρήτη και το Αιγαίο ως την Ιβηρία, από τον Λεβάντε και την Αίγυπτο, τη Φοινίκη ως την Ταρτησσό και ακόμη μακρύτερα, άνθρωποι, εμπορεύματα, τεχνικές, γνώσεις, λέξεις, θρησκείες, ιδέες και μουσικές ταξίδευαν αδιάκοπα. Οι πολιτισμοί δεν γεννήθηκαν σε στεγανά. Διαμορφώθηκαν μέσα από συναντήσεις, συγκρούσεις, δάνεια, μετασχηματισμούς και δημιουργικές ανταλλαγές.
Αυτό είναι το νήμα που διατρέχει ολόκληρο τον «Μεσογείου Παράπλου».
Η προϊστορία συναντά την αρχαιότητα. Η Μινωική Κρήτη συνομιλεί με τον μυκηναϊκό κόσμο και την Ιβηρία. Οι Φοίνικες, οι λαοί της θάλασσας και οι εμπορικοί δρόμοι φέρνουν στο προσκήνιο έναν κόσμο πολύ πιο ανοιχτό και διασυνδεδεμένο απ’ όσο συχνά φανταζόμαστε. Η δημοκρατία, η φιλοσοφία και η πολιτική οργάνωση εξετάζονται μέσα στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον που τις γέννησε.
Και ύστερα έρχεται η μουσική.
Το flamenco συναντά το ρεμπέτικο. Η κιθάρα το μπουζούκι. Η λύρα την πανδούρα. Η Ανατολή το Αιγαίο. Η λαϊκή δημιουργία τη λόγια μουσική. Πίσω από τους διαφορετικούς ήχους αναζητούνται οι δρόμοι που ακολούθησαν οι άνθρωποι και οι πολιτισμικές επιρροές που μετασχηματίστηκαν καθώς περνούσαν από τόπο σε τόπο.
Δεν πρόκειται για μια αναζήτηση «καθαρότητας».
Το αντίθετο.
Ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Μιχάλης Λουκοβίκας υπερασπίζεται την ενότητα μέσα στην πολυμορφία — την ιδέα ότι ένας πολιτισμός δεν γίνεται φτωχότερος επειδή συνομιλεί με τους άλλους, αλλά πλουσιότερος. Ότι η πολιτισμική διαφορετικότητα δεν είναι εμπόδιο στη συνύπαρξη, αλλά προϋπόθεσή της.
Έτσι, ο «Μεσογείου Παράπλους» δεν είναι μόνο ένα βιβλίο ιστορίας, ούτε μόνο ένα βιβλίο μουσικής. Είναι μια προσωπική περιήγηση στα ίχνη του ανθρώπου: στις θάλασσες που διέσχισε, στις πόλεις που δημιούργησε, στις ιδέες που αντάλλαξε, στις μελωδίες που πήρε μαζί του.
Και πάνω απ’ όλα είναι μια πρόσκληση να ξαναδούμε την ιστορία χωρίς τα στενά σύνορα που της επιβάλλονται εκ των υστέρων.
Ένα βιβλίο που θέλει να προκαλέσει συζήτηση
Ο Μεσογείου Παράπλους κάνει κάτι περισσότερο από το να πληροφορήσει. Θέλει να προκαλέσει διάλογο.
Ο αναγνώστης ταξιδεύει από τη μουσική στην ιστορία, από την ιστορία στην αρχαιολογία, από την αρχαιολογία στη γλώσσα, από τη γλώσσα στη θρησκεία και από εκεί ξανά στη μουσική. Τα σύνορα ανάμεσα στα γνωστικά πεδία είναι σκόπιμα ανοιχτά, όπως ανοιχτή είναι και η ίδια η Μεσόγειος του συγγραφέα.
Το βιβλίο έτσι αποκτά και μια έντονα προσωπική διάσταση. Ο Λουκοβίκας δεν γράφει σαν ουδέτερος παρατηρητής. Διατυπώνει κρίσεις, αμφισβητεί καθιερωμένες ερμηνείες, χρησιμοποιεί ειρωνεία και συχνά επιλέγει έναν επιθετικό, σαρκαστικό τρόπο έκφρασης. Η γραφή του είναι πολεμική όταν αισθάνεται ότι αντιμετωπίζει στερεότυπα, ιδεολογικές βεβαιότητες ή, κατά τη δική του εκτίμηση, ιστορικές απλουστεύσεις.
Αυτό είναι συγχρόνως η δύναμη και η πρόκληση του βιβλίου.
Ο αναγνώστης δεν βρίσκεται μπροστά σε ένα αποστασιοποιημένο εγχειρίδιο. Βρίσκεται απέναντι σε έναν συγγραφέα που έχει συγκεκριμένη οπτική για την ιστορία και τον πολιτισμό και δεν διστάζει να την εκθέσει.
Και ίσως αυτό να είναι το ουσιαστικότερο χαρακτηριστικό του έργου: δεν αντιμετωπίζει τον πολιτισμό ως μια σειρά από κλειστά εθνικά δωμάτια, αλλά ως ένα τεράστιο δίκτυο διαδρομών.
Γιατί ίσως οι πολιτισμοί να μην είναι τόσο διαφορετικοί όσο νομίζουμε.
Ίσως πίσω από τις διαφορές τους να κρύβονται οι ίδιοι δρόμοι.
Οι ίδιοι άνεμοι.
Οι ίδιες θάλασσες.
Και κάπου εκεί, ανάμεσα στους αρχαίους ναυτικούς, στους μουσικούς, στους ποιητές και στους ταξιδιώτες, συνεχίσουμε να αφουγκραζόμαστε τον απόηχο του Ορφέα.
Ένας παράπλους αναζητώντας τον Ορφέα — και μαζί του, τον άνθρωπο πίσω από τους πολιτισμούς.
Ο συγγραφέας Μιχάλης Λουκοβίκας:
Γεννημένος στη Θράκη σε μουσική οικογένεια, ο Μιχάλης Λουκοβίκας αρχίζει από τα 15 του να τραγουδά και να παίζει ακορντεόν και κιθάρα στην ορχήστρα ποικίλης μουσικής τού πατέρα του κι έτσι είναι σε θέση να εξοικειωθεί από πολύ νωρίς με διάφορα μουσικά είδη από όλον τον κόσμο. Φτιάχνει συγκροτήματα rock, γράφοντας τα πρώτα του τραγούδια· κατόπιν στρέφεται στη σύγχρονη ελληνική μουσική, κυρίως σε τραγουδοποιούς και συνθέτες που μελοποιούν ποίηση· αργότερα συγκεντρώνει την προσοχή του στο ρεμπέτικο.
Σχηματίζει και διευθύνει μουσικά συγκροτήματα, δίνοντας “θεματικές” συναυλίες. Συνθέτει, επιμελείται, τραγουδά και παίζει μουσική για το θέατρο, το κουκλοθέατρο, το θέατρο σκιών και τον κινηματογράφο. Ως μέλος μιας συγγραφικής ομάδας (“Ευρυδίκη”), συνεργάζεται στο γράψιμο και την παραγωγή έργων για τα παραπάνω θεατρικά είδη. Κατόπιν παίρνει μέρος σε διάφορες ρεμπέτικες κομπανίες, ενώ εργάζεται επίσης ως σύμβουλος και κειμενογράφος σε μια εκπαιδευτική ραδιοφωνική εκπομπή (“Όσο ζω μαθαίνω”).
Πτυχιούχος Αγγλικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας τού Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, εργάζεται ως καθηγητής αγγλικών, μεταφραστής, επιμελητής εκδόσεων (“Εκδόσεις Έρευνα”) και δημοσιογράφος, με ειδικότητα τη διεθνή σκηνή (ειδήσεις και αναλύσεις στις εφημερίδες “Μακεδονία” και “Θεσσαλονίκη”). Γράφει κύρια άρθρα και ιστορικά χρονικά, καθώς και πάνω σε πολιτιστικά και μορφωτικά θέματα.
Δημοσιεύει μια μακρά σειρά άρθρων για τον πολιτισμό, ιδίως τη μουσική, του μεσογειακού χώρου, με τίτλο “Μεσογείου παράπλους”. Τα άρθρα αυτά οδηγούν αργότερα σε μια ομότιτλη καθημερινή εκπομπή μεγάλης ακροαματικότητας στο δημόσιο πολιτιστικό ραδιόφωνο της Θεσσαλονίκης (9,58 fm) που διαρκεί δώδεκα χρόνια. Είναι το αποκορύφωμα των ραδιοφωνικών του παραγωγών, μετά τις εκπομπές “Το χρονικό τής μουσικής”, “Δρόμοι τής μουσικής”, “Αναζητώντας τον Ορφέα” και “Flamenco: το ρεμπέτικο της Ανδαλουσίας”, όπου μεταφράζει και προσαρμόζει στα ελληνικά το βιβλίο “Η τέχνη τού flamenco” τού D.E. Pohren, σχολιάζοντας τις ομοιότητες ανάμεσα στα δυο είδη τραγουδιού. Τo 2002 συμμετέχει σε έναν δίσκο που εκδίδει ο ραδιοσταθμός.
Συνειδητοποιώντας ότι έχει διδαχθεί μόνον τη δυτική μουσική, εστιάζει την προσοχή του στη μεσογειακή και ανατολική λαϊκή και λόγια τροπική παράδοση. Κρίσιμοι σταθμοί στην έρευνά του είναι η γνωριμία του με τον Ross Daly το 1987, όταν εξοικειώνεται με τις θεωρητικές βάσεις αυτής της μουσικής, και η συμμετοχή του στο διεθνές Μουσικολογικό Συνέδριο των Δελφών περί μεσογειακής μουσικής (“Ρυθμοί, τρόποι και κλίμακες”) το 1988, όταν τελικά κατασταλάζουν όλες οι συσσωρευμένες καινούργιες πληροφορίες.
Το Χρυσάφι τ’ Ουρανού, ένα ταξίδι Δύσης-Ανατολής
Αποτέλεσμα της έρευνάς του είναι ένας δίσκος με βιβλίο, Το Χρυσάφι τ’ Ουρανού, ένα ταξίδι Δύσης-Ανατολής, περνώντας από διάφορα μουσικά είδη, σε ποίηση Άρη Αλεξάνδρου. Η μελοποίηση, ενορχήστρωση, παραγωγή και μετάφραση-προσαρμογή στα αγγλικά υπογράφονται από τον Μιχάλη Λουκοβίκα, που ερμηνεύει και τα τραγούδια, μαζί με την Ελένη Τσαλιγοπούλου και τον Ανδρέα Καρακότα, συνοδεία 35 μουσικών· ανάμεσά τους, οι Ross Daly, Γιώργος Ανδρέου, Μάνος Αχαλινωτόπουλος, Κυριάκος Γκουβέντας, Κώστας Θεοδώρου και Χάρης Λαμπράκης. Το έργο κυκλοφορεί στην Ελλάδα το 2008 και παρουσιάζεται στην Αθήνα (Ιανός) και τη Θεσσαλονίκη (Μικρό Θέατρο).
Η “γνωριμία” του με την Amélia Muge στο Διαδίκτυο το 2009 οδηγεί σε μια παραγωγική και καρποφόρα συνεργασία. Πρώτη πράξη είναι η μετάφραση-προσαρμογή στα αγγλικά των τραγουδιών της στο βιβλίο με δίσκο Uma Autora, 202 Canções. Αφού μαθαίνουν να συνεργάζονται σε αυτόν τον τομέα, θέτουν έναν ακόμη πιο φιλόδοξο στόχο: να μεταφράσουν-προσαρμόσουν στα πορτογαλικά και να διευρύνουν Το Χρυσάφι τ’ Ουρανού. Η απόφαση παίρνεται τον Δεκέμβριο του 2010, μετά την παρουσίαση “Tão longe, tão perto” στο βιβλιοπωλείο Buchholz τής Λισαβόνας, όπου η Amélia, ο
Μιχάλης και ο πιανίστας Filipe Raposo ερμηνεύουν συνθέσεις τους. Τελικά, το δίγλωσσο βιβλίο με δίσκο O Ouro do Céu / Ares Alexandrou por Michales Loukovikas κυκλοφορεί τον Σεπτέμβρη του 2011 και παρουσιάζεται επίσης στο Buchholz.
Η Amélia και ο Μιχάλης, στο μεταξύ, έχουν ήδη διευρύνει περαιτέρω τη συνεργασία τους, αποπλέοντας για έναν μουσικό περίπλου. Αναβιώνοντας τους αρχαίους πλόες, ανταλλάσσοντας μνήμες και ιδέες, παραδοσιακά και δικά τους κομμάτια, φτάνουν στο σημείο να συνθέτουν μουσική και να προσαρμόζουν στίχους on line. Ο δίσκος τους με βιβλίο Periplus / deambulações luso-gregas, με μουσική και μουσικούς των δυο χωρών και με ειδικούς προσκεκλημένους την ποιήτρια Hélia Correia, την Ελένη Τσαλιγοπούλου και τη χορωδία Outra Voz, κυκλοφορεί τον Φεβρουάριο του 2012.
Το έργο παρουσιάζεται στη Λισαβόνα, το Faro, την Coimbra, το Porto και αλλού στην Πορτογαλία, και ερμηνεύεται σε συναυλίες στο Culturgest (Λισαβόνα), το Centro Cultural Vila Flor (Guimarães), και το Festival Músicas do Mundo (Sines). Ακολουθούν και άλλες συναυλίες και παρουσιάσεις στην Πορτογαλία, αλλά και στην Ελλάδα, όπου κυκλοφορεί ο Περίπλους τον Οκτώβριο. Το ταξίδι συνεχίζεται…
